Czy można opatentować algorytm lub system AI?

Rozwój sztucznej inteligencji sprawił, że coraz więcej firm buduje swoją przewagę konkurencyjną na algorytmach, modelach uczenia maszynowego i systemach automatycznego podejmowania decyzji. Nic więc dziwnego, że przedsiębiorcy zaczynają zadawać pytanie: czy taki algorytm można opatentować? Intuicja podpowiada, że skoro jest to coś nowego i technologicznego, to powinno podlegać ochronie patentowej. Prawo patentowe okazuje się jednak bardziej złożone.

Na gruncie prawa europejskiego i polskiego punktem wyjścia jest zasada, że sam algorytm matematyczny nie podlega opatentowaniu. Wynika to wprost z przepisów Europejskiej Konwencji Patentowej oraz ustawy – Prawo własności przemysłowej. Zarówno algorytmy, metody matematyczne, jak i programy komputerowe „jako takie” są wyłączone z możliwości uzyskania patentu. Powód jest dość prosty: prawo patentowe chroni rozwiązania techniczne, a nie czysto abstrakcyjne idee czy modele matematyczne.

Nie oznacza to jednak, że technologie oparte na sztucznej inteligencji są pozbawione ochrony patentowej. Kluczowa jest różnica między algorytmem samym w sobie, a zastosowaniem algorytmu w konkretnym rozwiązaniu technicznym. Jeśli system AI rozwiązuje problem techniczny – na przykład optymalizuje pracę urządzenia przemysłowego, poprawia działanie sieci telekomunikacyjnej albo analizuje obrazy medyczne w celu wykrycia choroby – wówczas taka technologia może spełniać przesłanki patentowalności.

Prawo patentowe opiera się na trzech podstawowych kryteriach: nowości, poziomie wynalazczym i przemysłowej stosowalności. W praktyce oznacza to, że rozwiązanie musi być nowe w skali świata, nie może wynikać w oczywisty sposób ze znanego stanu techniki i musi nadawać się do zastosowania w działalności przemysłowej. Jeśli system AI spełnia te warunki i jednocześnie ma charakter techniczny, droga do patentu jest otwarta.

W praktyce wiele zgłoszeń patentowych dotyczących sztucznej inteligencji koncentruje się na takich obszarach jak przetwarzanie sygnałów, analiza obrazów, autonomiczne pojazdy czy optymalizacja procesów przemysłowych. W takich przypadkach algorytm stanowi element większego rozwiązania technologicznego – i to właśnie ten techniczny efekt jest przedmiotem ochrony.

Trzeba jednak pamiętać, że patent nie jest jedyną formą ochrony technologii AI. W wielu sytuacjach bardziej praktycznym rozwiązaniem okazuje się ochrona w ramach prawa autorskiego albo tajemnicy przedsiębiorstwa. Kod źródłowy programu komputerowego jest bowiem chroniony jako utwór, a szczegóły działania algorytmu mogą być utrzymywane w poufności jako know-how firmy.

Można to porównać do przepisu kulinarnego. Sam pomysł na połączenie składników trudno opatentować, ale jeśli powstaje nowa technologia produkcji żywności lub innowacyjna metoda obróbki, wtedy pojawia się przestrzeń dla patentu. Podobnie jest z algorytmami – idea matematyczna nie podlega ochronie patentowej, lecz jej zastosowanie w technologii już tak.

Warto również wspomnieć o dyskusji dotyczącej autorstwa wynalazków tworzonych przez systemy AI. W ostatnich latach pojawiły się próby zgłaszania patentów, w których jako wynalazcę wskazywano sztuczną inteligencję. Najgłośniejszym przykładem był system DABUS. Europejski Urząd Patentowy, podobnie jak wiele innych urzędów na świecie, odrzucił takie zgłoszenia, uznając, że wynalazcą w rozumieniu prawa może być wyłącznie człowiek. Ta kwestia wciąż jest przedmiotem debat, ale obecnie prawo patentowe pozostaje w tej sprawie dość jednoznaczne.

Z punktu widzenia przedsiębiorców rozwijających technologie AI kluczowe jest strategiczne podejście do ochrony własności intelektualnej. Czasem warto zgłosić patent, czasem lepiej zachować rozwiązanie w tajemnicy, a innym razem oprzeć ochronę na prawie autorskim i odpowiednich umowach licencyjnych. Nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie – wszystko zależy od charakteru technologii i modelu biznesowego.

Podsumowując, algorytmu jako takiego nie można opatentować, ponieważ jest traktowany jako metoda matematyczna lub abstrakcyjna idea. Możliwe jest jednak uzyskanie patentu na system lub rozwiązanie techniczne wykorzystujące algorytm sztucznej inteligencji, jeśli spełnia ono wymagania prawa patentowego. W praktyce oznacza to, że ochrona technologii AI wymaga nie tylko innowacyjności technologicznej, ale także przemyślanej strategii prawnej. W świecie, w którym algorytmy stają się jednym z najcenniejszych zasobów firm technologicznych, właściwe zabezpieczenie praw do nich bywa równie ważne jak sam pomysł.

Jeżeli po lekturze tego artykułu masz pytania dotyczące swojej sytuacji prawnej lub potrzebujesz wsparcia w rozwiązaniu podobnego problemu, warto skonsultować się z profesjonalnym pełnomocnikiem. Jako radca prawny świadczę pomoc prawną w zakresie analizy sprawy, przygotowania odpowiednich pism oraz reprezentowania klientów w postępowaniach sądowych i pozasądowych. Zachęcam Cię do kontaktu – wspólnie przeanalizujemy Twoją sytuację i poszukamy najkorzystniejszego rozwiązania prawnego.

Paweł Janicki

Radca prawny IP LL.M.